Nhật Bản chật vật trong cuộc đua xe điện toàn cầu

Giá nhiên liệu tại Nhật Bản đang chịu áp lực lớn từ căng thẳng ở Trung Đông và nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu qua eo biển Hormuz. Chính phủ Nhật hiện phải chi tới 500 tỷ yen mỗi tháng để trợ giá xăng dầu nhằm giảm gánh nặng cho người dân. Trong bối cảnh đó, việc xe thuần điện chỉ chiếm khoảng 1% số ôtô đang lưu thông tại Nhật khiến người tiêu dùng vẫn phụ thuộc lớn vào xăng dầu.

Xe điện tăng trưởng chậm vì giá cao và hạ tầng sạc chưa hoàn thiện

Ngành ôtô hiện đóng góp khoảng 10% GDP Nhật Bản và là một trong những trụ cột kinh tế quan trọng nhất của nước này. Tuy nhiên, đây cũng là ngành phát thải lớn, tạo ra khoảng 16% lượng CO2 của cả nước. Nếu tính riêng quy mô phát thải, ngành ôtô Nhật còn thải nhiều khí nhà kính hơn tổng lượng phát thải của một số quốc gia như Nigeria hay Colombia.

Dù vậy, tốc độ chuyển sang xe điện tại Nhật vẫn khá chậm. Trong năm 2024, xe điện hóa và xe dùng nhiên liệu thay thế chiếm hơn 60% lượng ôtô mới bán ra, nhưng phần lớn là hybrid. Xe thuần điện (BEV) chỉ chiếm chưa tới 2%. Các hãng xe Nhật cho rằng hybrid vẫn phù hợp hơn với điều kiện hạ tầng và nhu cầu thực tế hiện nay.

Mẫu xe điện bZ4X của Toyota tại một triển lãm ôtô quốc tế ở Indonesia hồi tháng 8/2023. Ảnh: Reuters

Toyota gọi hướng đi này là chiến lược "đa hướng", tức không đặt cược toàn bộ vào một công nghệ duy nhất. Thay vì chỉ tập trung vào xe điện pin, hãng tiếp tục phát triển hybrid, plug-in hybrid, hydrogen và nhiên liệu trung hòa carbon. Trong năm tài chính 2025, doanh số xe điện thuần pin toàn cầu của Toyota tăng 30%, đạt khoảng 188.000 xe. Tuy nhiên, con số này vẫn khá nhỏ nếu so với tổng doanh số xe điện hóa khoảng 4,7 triệu xe của hãng.

Nhiều chuyên gia cho rằng sự thận trọng của các hãng Nhật đến từ bài toán thực tế hơn là công nghệ. Giá xe thuần điện tại Nhật vẫn cao hơn xe xăng hoặc hybrid. Năm 2025, gần 80% xe động cơ đốt trong bán tại Nhật có giá dưới 4 triệu yen (khoảng 25.000 USD), trong khi chỉ có số ít mẫu xe thuần điện được bán dưới ngưỡng 4,1 triệu yen. Người tiêu dùng cũng lo ngại thời gian sạc lâu, quãng đường di chuyển ngắn và hệ thống trạm sạc chưa phủ rộng.

Điều này tạo ra vòng luẩn quẩn cho thị trường. Hãng xe không muốn tung thêm xe thuần điện vì nhu cầu còn thấp, còn doanh nghiệp vận hành trạm sạc cũng không muốn đầu tư mạnh khi lượng xe điện chưa đủ lớn. Kết quả là thị trường phát triển chậm hơn nhiều so với Trung Quốc hay châu Âu.

Trong khi đó, nhiều hãng xe Nhật vẫn duy trì đầu tư vào xe thuần điện nhưng theo cách dè dặt hơn. Subaru đang phát triển bốn mẫu xe điện mới, Mazda tự phát triển nền tảng xe điện riêng. Ngược lại, Honda gần đây thông báo hủy một số dự án xe thuần điện để quay lại tập trung cho hybrid sau khi mảng xe điện khiến hãng lỗ hàng trăm tỷ yên.

Một vấn đề khác nằm ở chính hệ thống năng lượng của Nhật Bản. Năm 2024, nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm hơn 83% cơ cấu điện quốc gia, trong đó than đá đóng góp hơn một phần tư sản lượng điện. Điều này khiến nhiều chuyên gia đặt câu hỏi về hiệu quả môi trường thực sự của xe điện nếu nguồn điện vẫn phụ thuộc lớn vào than và khí đốt.

Ngành ôtô Nhật vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch

Giáo sư Shigemi Kagawa từ Đại học Kyushu cho rằng ngay cả khi Nhật Bản dừng hoàn toàn xe xăng mới, nước này vẫn khó đạt mục tiêu trung hòa carbon nếu không giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi cung ứng và sản xuất điện. Theo tính toán của nhóm nghiên cứu, ngay cả khi Nhật đạt mục tiêu giảm tỷ trọng nhiên liệu hóa thạch xuống 50% vào năm 2030, việc ngừng sản xuất xe xăng mới cũng chỉ giúp giảm ròng khoảng 10% lượng CO2.

Các hãng xe Nhật hiện cũng chưa sử dụng nhiều năng lượng tái tạo như kỳ vọng. Toyota dùng khoảng 18% điện tái tạo, Nissan 9%, Subaru 10%. Mazda thậm chí vẫn lấy khoảng 80% điện năng từ nhiệt điện than, dù hãng cho biết sẽ loại bỏ hoàn toàn nguồn điện này trước năm 2030.

Bên cạnh xe điện pin, nhiều hãng Nhật tiếp tục đặt cược vào hydrogen và nhiên liệu sinh học. Toyota và Honda là hai cái tên nổi bật nhất với xe pin nhiên liệu hydrogen, trong khi Mazda nghiên cứu nhiên liệu từ vi tảo với lượng phát thải thấp hơn đáng kể so với xăng dầu truyền thống. Các hãng cho rằng Nhật Bản có thể giảm phát thải mà không cần thay đổi quá mạnh hạ tầng xã hội và công nghiệp hiện có.

Mẫu xe điện Afeela 1 Signature của liên doanh Sony - Honda tại triển lãm CES 2025 ở Las Vegas hồi tháng 1/2025. Ảnh: Reuters

Tuy nhiên, nhiều tổ chức môi trường cho rằng chính sự do dự với xe điện đang khiến ngành ôtô Nhật mất lợi thế cạnh tranh. Tổ chức nghiên cứu InfluenceMap từng chỉ ra Hiệp hội các nhà sản xuất ôtô Nhật Bản nhiều lần vận động hành lang để phản đối hoặc làm mềm các chính sách môi trường tại nhiều thị trường lớn.

Trong khi đó, Trung Quốc ngày càng mở rộng ảnh hưởng trong ngành xe thuần điện toàn cầu. Một số chuyên gia cũng cho rằng Việt Nam, Thái Lan hay Thổ Nhĩ Kỳ hiện tăng tốc nhanh hơn Nhật trong lĩnh vực xe điện. Nếu tiếp tục chậm chân, Nhật Bản không chỉ khó đạt mục tiêu khí hậu mà còn có nguy cơ đánh mất vị thế vốn được xây dựng suốt nhiều thập kỷ trong ngành công nghiệp ôtô toàn cầu.